ल्होछार चाडको सम्बन्ध पुरानो साललाई विदा गर्ने र नयाँ साललाई स्वागत गर्ने सन्दर्भसँग गाँसिएको छ । उदाहरणका लागि, यो पश्चिमेली मुलुकहरुले बाह्रौं महिनाको अन्तिम साँझ र नयाँ सालको पहिलो दिनलाई स्वागत गरे जस्तै हो । तामाङहरुले नयाँ साललाई ‘ल्होछार’ र अन्य समुदायले नयाँ साललाई ‘लोसार अथवा ल्होसार’ भनेर सम्बोधन गरेको पाइन्छ ।
नेपाललगायत जापान, चीन, हङकङ, ताइवान, कोरिया, थाइल्याण्ड, भुटान र तिब्बतमा मनाइने ल्होछार (नयाँ साल)को गणना मञ्जुश्री र कालचक्र ज्योतिषशास्त्रमा आधारित छ । प्रत्येक वर्षको ल्होछार (नयाँ साल)को गणना र नामाकरण १२ वटा जनावरको नाम, ५ वटा धातु र २ लिङ्गबाट हुन्छ । १२ वटा जनावरको नामहरुः मुसा–चीवा/ नम्ङयू, गोरु–लाङ /म्हेये , बाघ–तक/च्यान , ये–खरायो / बिरालो – तवर , मेघ–डुक/मुपुख्री , सर्प–डुल/सा-पुख्री , घोडा–ता, भेंडा–लुक/घ्यु, बाँदर–टे/माकर , चरा–च्या /नाम्ङया , कुकुर– खी /नाखी र बँदेल–फक /ड्वा हुन् । ५ धातुहरुः माटो–स, आगो–मे, काठ–सिङ, फलाम–च्या/फाइ र पानी–छ्यु/क्युइ हुन् भने २ लिङ्ग पुरुष–फो र स्त्री–मो हुन् । १२ जनावरको नाम, ५ धातु र २ लिङ्गको सहायताले १२० वर्षसम्मको गणना गर्न सकिन्छ
ल्होछारमा ध्यान दिनुपर्ने महत्वपूर्ण कुराहरु
१) ल्होछार सकेसम्म आफ्नो परिवारका सबै सदस्यको सहभागितामा मनाउने ।
२) स्कुल, कलेज र विश्वविद्यालयमा पढ्ने आफ्ना नानीहरूलाई केही दिनको छुट्टी मिलाई घर ल्याउने गरौं । आफ्ना नानीहरू पढ्ने स्कुल, कलेज र विद्यालयमा ल्होछारको मितिबारे जानकारी गराऊँ र सम्भव भए ङिस्यु गु, छेवा चिक र ल्हप्सोका दिन विदाको व्यवस्था मिलाउने वा सो दिन परीक्षा संचालन नगर्न अनुरोध गर्ने ।
३) आफ्नो कार्यालय, संघ/संस्था, व्यापार, उद्योग र कल–कारखानामा केही दिन बिदा दिने प्रबन्ध मिलाउने ।
४) परिवारका सबै सदस्यले आफ्नै जातीय पोसाक लगाउने ।
५) छिमेकीसँगै स्वदेश–विदेशमा रहेका नाता–गोता र मित्रमा मौखिक वा लिखित रुपमा ल्होछार शुभकामना आदानप्रदान गर्ने |
६) आफ्नो कार्यालय, संघ–संस्था, कलकारखाना, उद्योग वा व्यक्तिगत तर्फबाट ल्होछारको शुभकामना लेखिएको ब्यानर सडकमा टाँगी ल्होछारलाई व्यापक प्रचार–प्रसार गर्ने |
७) घर र टोल सिंगारी ल्होछारको पहिलो दिन साँझ घर–घरमा झिलीमिली बत्ती बाल्ने ।
८) आफ्ना नानीहरूलाई ल्होछारको खानाको परिकार आलुम , गुथुक, खाप्से, छयाङगुल, छिमार, फकरील र डेसिल आदि खाना बनाउने र सजाउने तरिका सिकाउने ।
९) ङिस्यु गु, ल्होछार र ल्हप्सो पूजा किन र कसरी गरिन्छ भन्नेबारे परिवारका सबैले जानकारी लिने ।
१०) लुङ्दार टाङ्नुको उद्देश्य र लुङ्दारमा हुने पाँच रंगको अर्थबारे बुझ्ने । निलो- आकाश, सेतो – बादल, रातो- आगो, हरियो- पानी, पहेलो -धर्ती | लुङ्दार टाङ्नु अघि लुङ्दारलाई धर्मगुरुबाट अभिषेक (रप्ने) गर्ने । बोटविरुवाको संरक्षणका लागि सम्भव भएसम्म रुखको टुप्पोको साझा खम्बा गाडेर लुङ्दार टाँग्ने / झुण्ड्याउने । वातावरणलाई सफा राख्न कागजमा लेखिएका लुङ्दार उडाउने प्रचलनलाई न्यून गर्ने ।
११) बाह्र जनावरको नामबाट सालको गन्ती गर्ने तरिका परिवारमा सबैले सिक्ने । यस्तै गरी पाँच खाम (तत्व) (१) च्या/फाइ –फलाम (२) छयू /क्युइ –पानी (३) स–माटो (४) मे–आगो (५) सिङ–काठ | दुई लिङ पुरुष र स्त्रीबाट १२० वर्षसम्म गणना गर्ने तरिका सिक्ने ।
१२) ल्होछारको पहिलो दिनदेखि पूर्णिमासम्म धर्मगुरु र मान्यजनबाट छिमार र आलुम/खाप्से खाई आशिर्वाद लिने बानी बसाल्ने ।
१३) मनोरञ्जन गर्दा मौलिक रीतिरिवाजअनुसार गाउने गीत र नाचगान गर्ने बानी बसाल्ने ।
१४) ल्होछारको पहिलो दिन आधुनिक सञ्चारमाध्यमः इमेल, मोबाइलमा एसएमएस, रेडियो, टेलिभिजन, टेलिफोन र पत्रपत्रिकामार्फत् शुभकामना दिने ।
ल्होछारमा संघ–संस्थाले निम्न कार्यक्रमको व्यवस्था गरौ :
१) व्यापक प्रचार–प्रसार गर्न ल्होछारको अवसरमा पैदल वा मोटरसाइकलको र्यालीको आयोजना गर्ने ।
२) सामूहिक ल्हप्सोपूजा र वनभोज कार्यक्रमको आयोजना गर्ने ।
३) शुभकामना आदान–प्रदान गर्न जलपान कार्यक्रमको आयोजना गर्ने ।
४) आफू नजिकका टिभी, रेडियो र पत्रपत्रिका मार्फत् शुभकामना दिने ।
५) ल्होछारअघि अन्तरक्रिया आयोजन गर्ने ।
६) सञ्चारमाध्यममा ल्होछार सम्बन्धी लेख रचना पठाउने /प्रकाशन गर्ने ।
७) युवा पुस्तालाई ल्होछारप्रति रुचि बढाउन ल्होछारको खाना बनाउने तालिमको आयोजना गर्ने र तालिम पछि ल्होछारको खाना बनाउने प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने , मौलिक एवम् परम्परागत खानालाई निरन्तर दिने ।
८) ल्होछारको बेला ङिस्यू गु, औंसी र छेवा चिक गरी जम्मा तीन दिन स्कुल, कलेज र विश्वविद्यालय बन्द गराउने व्यवस्था वा छुट्टि मिलाउने वा महत्वपूर्ण परीक्षा सञ्चालन नगर्न अनुरोध गर्ने ।
९) नजिकका सञ्चारमाध्यममा ल्होछारको शुभकामना सन्देश सहुलियत दरमा प्रकाशन–प्रसारण गर्ने व्यवस्था मिलाउने ।
१०) स्थानीय प्रशासनलाई ल्होछारको बेला सुरक्षा, ट्राफिक व्यवस्था, विद्युत तथा पानी वितरणको उचित व्यवस्थाका लागि अनुरोध गर्ने ।
११) सरकारी कार्यलयलाई सञ्चार माध्यम मार्फत् शुभकामना प्रदान गर्न लगाउने ।
१२) ल्होछार एउटा राष्ट्रिय चाड पनि भएकाले ल्होछार कार्यक्रमका लागि राज्यकोषबाट बजेटको माग गर्ने ।
१३) विद्यार्थीहरूबीच ल्होछार कार्ड बनाउने प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने ।
१४) ल्होछार आउनुअघि शुभकामना कार्ड तयार गरी विक्री–वितरण गर्ने व्यवस्था गर्ने ।
१५) ल्होछारको पहिलो दिनको साँझ सरकारी कार्यालयहरूमा दीपावली गर्न अनुरोध गर्ने ।
१६) आफ्नो मौलिक संस्कृति झल्कने सांस्कतिक कार्यक्रमहरुको आयोजना गर्ने ।
१७) ल्होछारको बेलामा विभिन्न स्थानमा स्वागत गेट राख्ने व्यवस्था मिलाउने /गर्ने ।
१८) अनाथ, असहाय र वृद्धाश्रमहरूमा ल्होछारको खाना खुवाउने कार्यक्रम आयोजना गर्ने ।
संस्कृति संरक्षणका लागि ध्यान दिनुपर्ने कुरा :
१) हाम्रो संस्कृतिको प्रतीक मातृभाषालाई जीवित राख्न आफ्नै मातृभाषामा बोल्ने र आफ्ना नानीहरूलाई मातृभाषा सिकाउने ।
२) एक–आपसमा भेट्दा, छुटिँदा र बिदा भएर जाँदा आफ्नै मौलिक परम्पराअनुसार मातृभाषामा अभिवादन गर्ने |
३) ठूला–ठूला व्यापारिक, राजनीतिक तथा सार्वजनिक सभा, समारोह, भेला तथा पार्टीमा मौलिक पोसाक लगाएर आफ्नो जातिहरुको सहभागिता र उपस्थितिको बोध गराउने ।
४) बिहान, बेलुकी र विभिन्न धार्मिक सभामा मणी जप्ना साथमा ठेङा बोक्ने ।
५) आफ्नो घर वा डेरामा बुद्ध धर्मका झण्डा राख्ने ।
६) कुनै खाना खानु वा पेयपदार्थ पिउनुअघि निम्न प्रार्थना गर्ने – “तेन्पा लामे साङे रिम्पोछे, क्योप्पा लामे दमछयोई रिम्पोछे, डेनपा लामे गेदुन रिम्पोछे, क्याप्ने क्योन्छयो सुमला छयोपावुल ।”
७) लोप हुन लागेको हाम्रा भाँडाकुँडा आदिको प्रयोग गरी संरक्षण गर्ने ।
८) हाम्रो संस्कृतिअनुसारको गरगहना आदिको प्रयोग गर्ने ।
९) घर बनाउँदा र सजाउँदा आफ्नै संस्कृति झल्कने तरिकाले बनाउने र सजाउने ।
१०) सम्भव भएसम्म आफ्नै मौलिक खानालाई निरन्तर दिदै खाने ।
स्वदेश वा विदेश जहाँ भएपनि आफू बस्ने डेरा वा घरमा कम्तीमा बुद्धको फोटो राखी सात वटा स–साना कपमा बिहान, बेलुकी चोखोपानी चढाई धुप बाल्ने । सम्भव भए प्रत्येक रात छयोमी बाल्ने, सम्भव नभए औंसी पूर्णेको दिन छयोमी बाल्ने । स्रोत:इसमता डट कम |
